Geleneksel Türk El Baskısı Tekstil Ürünü : Yazma

Yazma Nedir ?

“Yazma”, tasarımların tekstile doğrudan “kalem” adı verilen bir fırça ile veya kabartma oymalı ahşap bir kalıp kullanılarak uygulanmasına verilen addır. Osmanlı döneminde bu sanatın en önemli merkezleri Amasra, Bartın, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, İstanbul, Kastamonu, Tokat, Yozgat ve Zile olmuştur. 17, 18 ve 19. yüzyıllarda İstanbul, ödüllü“Kandilli” tekstilleriyle öne çıkmıştır.

Bu tür el baskısı tekstil ürünlerinin üretimi, daha önce kâğıda çizilen tasarımların bir çerçeveye gerilmiş bir kumaş parçasına uygulanmasıyla başlar. Ana hatlar ilk önce sadece bir fırça kullanılarak izlenir ve sonra renklendirilecek alanlar aynı resim yapar gibi boyanır. Bu tür baskılar aynı zamanda “el baskıları” olarak da bilinmektedir. Kombine teknikte, ana hatlar ilk önce ahşap bir kalıpla kumaş üzerine bastırılır ve ardından renkler bir fırçayla boyanır. Blok baskıda, hem siyah ana hatları hem de renkli alanlar, uygun kalıplar kullanılarak beze uygulanır.

Doğanın baskınlığı, Türk sanatının tüm dallarında olduğu gibi yazmalarda kullanılan motiflerde de kendini göstermektedir. Laleler, karanfiller, kirazlar ve nar ağaçları gibi motiflere ara sıra geyik, at, horoz, serçe ve tavus kuşu motifi ile birlikte sıkça rastlanmaktadır. İstanbul yazmaları, çok sayıda renkte bir zevk ve his ile doğanın tüm güzelliklerini sergilemektedir. El yapımı tekstiller üzerindeki temel olarak simetrik çiçek kompozisyonları ya ayrı ayrı ya da gruplar halinde boyanmaktadır.

Tokat’ın yazmalarında siyah, kahverengi ve koyu kırmızı tonlar hâkim olmuştur. Blok baskı yöntemini kullanan “karakalem” ve “elvan”yazmalarının en belirgin özelliği tasarımın kumaşın tüm yüzeyini kaplamasıdır. Tokat yazmalarında en çok elma ve kiraz tasarımları kullanılmaktadır. Kastamonu yazmalarında ise siyahın baskınlığı, dairesel kompozisyonları ile göze çarparken, siyah alanlara basılan renkli çiçekler de Bartın’a özgü bir tarza sahiptir. Bu arada Gaziantep bölgesinden basılan baskılar hem kullanılan malzemeler hem de kullanılan tekniklerle birbirinden ayrılmaktadır. Tasarım, baskı ve kravat boyama teknikleri kullanılarak ipek üzerine uygulanmaktadır.

Osmanlı Döneminde Geleneksel Tekstil Ürünleri

Başörtüsü, yorgan örtüleri, masa örtüleri, namaz minderleri, yastık kılıfları, mendiller, koltuk örtüleri, peçeteler, havlular, gömlekler ve türbanlar gibi el yapımı tekstiller, Osmanlı döneminde çok değerli eşyalardan olmuşlardır. Bunlar arasında, günümüzde hala yaygın olarak kullanılanlar, adları bölgeden bölgeye değişen “yemeni” veya “başörtüsü”dür. Üç boyutlu dantel gibi özenle örülmüş kenarlar, bu tür başörtülerinin karakteristiğidir. El baskısı sanatında olduğu gibi, bu sınır süslemeleri için kullanılan en yaygın motifler doğadan ilham alan stilize biçimlerdir. Kumaş üzerine basılmış aynı çiçek şekillerinin tığ işi kenarlıklarda kullanılması, bu iki el sanatının el ele geliştirilme biçiminin güzel bir örneğidir. Kumaş baskı için daha sonra geliştirilen ileri teknolojilerin özünü oluşturan blok baskı sanatı, günümüzde yavaş yavaş yok olmaktadır. Bir zamanlar Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde çok yoğun bir şekilde uygulanan geleneksel el baskı bez sanatı bugün Tokat ve Kastamonu’da sınırlı bir ölçekte hayatta kalmaya devam etmektedir.

Bir cevap yazın